*** آنچه مادران در دوران شیردهی باید بدانند:
۱. تماس پوست با پوست نوزاد با مادر
بلافاصله بعد تولد بجز مواردی که نوزاد مشکل دارد یا مادر دچار بیماری ای هست که منع شیردهی دارد باید انجام شود. که بهتر است اولین تماس پوست با پوست با اولین شیردهی همراه باشد.
۲. مزایای تماس پوست با پوست (Skin to Skin)
تنظیم دمای بدن نوزاد ، تنظیم ضربان قلب و تنفس نوزاد، کاهش گریه و استرس نوزاد ، بهبود شیر خوردن و شروع زودهنگام شیردهی ،افزایش ترشح هورمونهای شیردهی در مادر (مثل اکسیتوسین)
۳. اولین واکسن نوزاد
شیر مادر بخاطر داشتن ایمونوگلوبولین نوتروفیل لنفوسیت ماکروفاژ لاکتوفرین لیزوزیم الیگو ساکارید اولین واکسن برای نوزاد محسوب میشود.
۴.مزایای شیر مادر
تأمین تمام مواد مغذی مورد نیاز نوزاد در ۶ ماه اول ، هضم آسانتر نسبت به شیر خشک ، تقویت سیستم ایمنی و کاهش ابتلا به عفونتها ،کاهش خطر ابتلا به آلرژی، اسهال، دیابت، چاقی ، ایجاد پیوند عاطفی قوی بین مادر و نوزاد
۵. زمان مناسب برای شروع شیر دادن
در ساعت اول تولد، ترجیحاً در ۳۰ دقیقه اول ، بهتر است اولین تماس پوست با پوست منجر به اولین تغذیه شود و در هر نوبت حدود 10تا 20 دقیقه شیردهی انجام شود.
۶. تغذیه انحصاری با شیر مادر (تا ۶ ماهگی)
یعنی نوزاد در ۶ ماه اول فقط شیر مادر بخورد: بدون آب، چای، آب قند یا غذاهای دیگر. حتی در هوای گرم نیز نیازی به آب نیست چون شیر مادر کافی است.
۷. علائم لچ (گیر) خوب سینه
دهان نوزاد کاملاً باز است. لب پایین برگشته به سمت بیرون. قسمت بیشتری از هاله قهوهای پستان (آرئول) در بالا مشخص است نه پایین. صدای بلع شنیده میشود و نوزاد مکیدن را به طور عمیق انجام میدهد.(لپ نوزاد به داخل کشیده میشود) درد شدید و ترک در نوک سینه وجود ندارد. لچ بد نوزاد یکی از مهمترین علل زخم و شقاق نوک سینه میباشد و شیردهی از هر دو سینه انجام پذیرد .
۸. دفعات شیردهی
به صورت نامحدود و به درخواست نوزاد
معمولاً ۸ تا ۱۲ بار در ۲۴ ساعت نوزاد ممکن است هر ۲ تا ۳ ساعت یک بار بخواهد شیر بخورد. در نوزاد نارس حتما باید هر سه ساعت اگر هم خواب است بیدار کرد و شیر داد
۹. علائم زودرس گرسنگی نوزاد
حرکات مکیدن لب ، باز کردن دهان و چرخاندن سر به دنبال سینه (ریشه یابی) حرکت دادن دست به دهان ، بیقراری ملایم . گریه علامت دیررس گرسنگی است.
۱۰. پوزیشن صحیح شیردهی
مادر راحت و پشتیبانی شده باشد. سر، گردن و بدن نوزاد در یک خط مستقیم باشد. شکم نوزاد رو به شکم مادر باشد. دهان نوزاد همسطح نوک سینه باشد.
استفاده از بالش شیردهی یا پشتی برای راحتی توصیه میشود.
۱۱.طریقه گرفتن آروغ نوزاد
بعد از هر نوبت شیردهی، نوزاد را:
1. روی شانه خود نگه دارید و آرام پشتش را ماساژ دهید.
2. یا بنشانید و با دست از قفسه سینه تا پشتش را نوازش کنید.
گاهی ممکن است آروغ نزند؛ اگر آرام است، مشکلی نیست.
۱۲. نشانه های کافی بودن شیر مادر
داشتن دفع ادرار مناسب حدودا ۶–۸ بار ادرار روشن در روز (از روز ۵ تولد به بعد) افزایش وزن پیوسته ، خواب آرام و هوشیاری مناسب ، دفع مدفوع زرد پس از ۴ روز از تولد در نوزاد full feed . نوزاد بعد از شیر خوردن آرام و راضی است.
۱۳. روش دوشیدن شیر
با دست یا پمپ شیر برقی . در شرایط تمیز و آرام با شستن دستها
با تحریک آرام سینه و هاله قهوهای دور سینه بصورت ماساژ از بالا به پایین سپس بحالت مشت دورانی دور سینه و بعد دو انگشتی دور خاله قهوهای و سپس فشردن سینه به سمت قفسه سینه و کشیدن به بیرون ماساژ دورانی سینه قبل از دوشیدن مفید است
۱۴. طریقه خوراندن شیر دوشیده شده
با فنجان، قاشق یا سرنگ یا قطره چکان برای نوزاد تازه متولد (به هیچ عنوان شیشه شیر توصیه نگردد)
۱۵. نگهداری شیر دوشیده شده
دمای اتاق: ۴ ساعت
یخچال (۴ درجه): ۲ تا ۴ (۴ روز بشرطی که مدام در یخچال باز و بسته نشود )
فریزر:
فریزر داخل یخچال: ۲ هفته
فریزر جداگانه (زیر -۱۸ درجه): ۶ ماه پس از یخزدایی، در یخچال نگهداری و در ۲۴ ساعت مصرف شود. دوباره فریز نکنید.
۱۶. آموزش واکسیناسیون نوزاد
اکسن بثژ (BCG): برای پیشگیری از سل، معمولاً طی روزهای اول بعد از تولد در بیمارستان تزریق میشود. نوبت اول (هپاتیت B): معمولاً در ۲۴ ساعت اول بعد از تولد تزریق میشود. و در هنگام ترخیص به نوزاد قطره فلج اطفال میدهیم . طبق برنامه کشوری: تولد، ۲، ۴، ۶ ماهگی، ۱۲ و ۱۸ ماهگی و ...ثبت دقیق در کارت واکسیناسیون
۱۷. غربالگری نوزاد
غربالگری تیروئید، PKU، فاویسم بین روزهای ۳ تا ۵ تولد (با گرفتن چند قطره خون از پاشنه پا) در صورت مثبت شدن نیاز به بررسی و پیگیری دارد. (و توضیح میدهیم در نوزاد بستری با سن بیش از ۳ روز ما در بیمارستان انجام میدهیم ترخیص قبل ۳ روز باید در مرکز بهداشت پیگیری شود
۱۸. قطره ویتامین A + D
از روز ۱۵ تولد روزانه ۲۵ قطره خورانده شود. مصرف تا پایان ۲ سالگی توصیه میشود.
***موارد منع مطلق شیردهی (شیردهی به هیچ‌وجه مجاز نیست)
1. مادر مبتلا به HIV اچ‌آی‌وی مثبت : انتقال ویروس از طریق شیر مادر ممکن است رخ دهد.
2. مادر مبتلا به HTLV-1 یا HTLV-2 ویروس‌های لنفوتروپ انسانی : این ویروس‌ها از راه شیردهی منتقل می‌شوند.
3. مصرف مواد مخدر یا الکل سنگین وابستگی : مانند کوکائین، هروئین، مت‌آمفتامین یا الکل مزمن.
4. شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی فعال :داروهای مورد استفاده در شیمی‌درمانی می‌توانند از طریق شیر منتقل شده و برای نوزاد سمی باشند.
5. مصرف برخی داروهای ممنوع در شیردهی: مانند داروهای ایزوترتینوئین، سیکلوفسفامید، متوترکسات، لیتیوم، و... (باید حتما با پزشک چک شود)
***مواردی که نیاز به احتیاط یا قطع موقتی شیردهی دارند:
1. سل فعال درمان‌نشده :در صورت شروع درمان و گذشت حداقل 2 هفته، مادر می‌تواند شیردهی را آغاز کند.
2. زخم فعال تبخال (هرپس) روی سینه :تا زمانی که زخم بهبود نیابد، از آن سینه نباید شیر داد.
3. ابتلا به کووید-19 :اگرچه انتقال ویروس از طریق شیر اثبات نشده، اما در صورت ابتلا، با رعایت بهداشت (ماسک، شستن دستها) شیردهی مجاز است.
4. بیماری شدید یا ناتوانی فیزیکی مادر : اگر وضعیت جسمی مادر اجازه شیردهی مستقیم ندهد، می‌توان از شیر دوشیده‌شده استفاده کرد.
5. عفونت‌های ویروسی مانند آبله‌مرغان یا زونا در مرحله فعال
بسته به محل ضایعات، ممکن است توصیه به قطع موقت شیردهی شود.
انواع شیردهی
1شیردهی گهواره‌ای (Cradle Hold):
سر نوزاد روی آرنج همان سمت سینه قرار می‌گیرد. دست مخالف سینه را نگه می‌دارد (چهار انگشت زیر، شست بالا) بدن نوزاد رو به مادر و در امتداد خط سینه است.
2. شیردهی گهواره‌ای متقابل (Cross-Cradle Hold):
سر نوزاد کف دست مخالف سمت سینه قرار دارد. دست همان سمت سینه، سینه را نگه می‌دارد (چهار انگشت زیر، شست بالا) ساعد و بازو بدن نوزاد را ساپورت می‌کنند.
3. شیردهی زیر بغلی یا بسکت (Football Hold) :
مادر نشسته است. سر نوزاد کف دست همان سمت سینه قرار دارد.
بدن نوزاد زیر بغل همان سمت سینه امتداد پیدا می‌کند (مثل توپ راگبی) دست مخالف، سینه را در دهان نوزاد هدایت می‌کند (چهار انگشت زیر، شست بالا)
4.شیردهی نشسته (Upright/Sitting):
مادر نیمه نشسته است. نوزاد بصورت عمودی روی سینه مادر قرار گرفته. این حالت برای ریفلاکس یا مشکلات بلع مفید است.
5. شیردهی به پهلو (Side-Lying):
مادر کنار نوزاد دراز کشیده است. نوزاد به پهلو رو به مادر خوابیده. سینه سمت زمین در دهان نوزاد قرار می‌گیرد و مادر با دست سمت بالا سینه را در دهان نوزاد قرار میدهد.
بیمارستان شهید اکبرآبادی
واحد آموزش و شیر مادر